न्यूरोटिसिझम आणि भावनिक स्थैर्य, सोप्या भाषेत (आणि काही चाचण्या “-A/-T” का जोडतात)

Q: न्यूरोटिसिझम कमी करता येते का?

हो, सरासरीने. वयानुसार ते कमी होण्याचा कल असतो, आणि थेरपीने सर्वाधिक बदलणारे वैशिष्ट्य हेच आहे.

64 Types टीम · अद्ययावत २८ ऑक्टोबर, २०२६ · 5 मिनिटांचे वाचन · 18 प्रकाशित स्रोत

न्यूरोटिसिझम म्हणजे धोका, नैराश्यकारक अडथळा किंवा हानी यांना चिंता, चिडचिड आणि उदासी यांसारख्या नकारात्मक भावनांनी प्रतिसाद देण्याची प्रवृत्ती. त्याचे उलटे टोक म्हणजे भावनिक स्थैर्य.^[1] हे Big Five वैशिष्ट्यांपैकी एक आहे, पण MBTI ची चार मापने ते मोजत नाहीत.^[2] ही उणीव महत्त्वाची आहे: सामान्य चिंता आणि नैराश्याच्या विकारांशी^[3] आणि नोकरीतील कमी समाधानाशी^[4] सर्वांत मजबूत संबंध असलेले व्यक्तिमत्त्व-वैशिष्ट्य न्यूरोटिसिझम आहे, आणि जोडीदाराच्या भावनिक स्थैर्याचा संबंध नात्यातील समाधानाशी आहे.^[5] चांगली बातमी अशी की थेरपीने सर्वाधिक बदलणारे वैशिष्ट्यही हेच आहे,^[6] आणि वयानुसार ते कमी होण्याचा कल असतो.^[7]

म्हणूनच काही लोकप्रिय प्रकार-चाचण्या पाचवा “ओळख” निदर्शक जोडतात, जो अनेकदा -A किंवा -T म्हणून दाखवला जातो, आणि म्हणूनच 64 Types ते थेट तुमच्या संकेतातील पाचवे अक्षर म्हणून मोजते.

न्यूरोटिसिझम काय आहे, आणि काय नाही

प्रश्नावल्यांमध्ये जास्त गुण असलेले लोक “मला सहज ताण येतो”, “मी गोष्टींबद्दल काळजी करतो/करते” आणि “माझा मूड खूप बदलत असतो” यांसारख्या विधानांशी सहमत असतात, आणि “बहुतेक वेळा माझे मन निवांत असते” याच्याशी असहमत असतात.^[8] सविस्तर प्रश्नावल्या या वैशिष्ट्याचे सहा पैलूंमध्ये विभाजन करतात: चिंता, राग, उदासी, संकोच, अतिरेक आणि ताणाखाली कोलमडणे.^[9]

IPIP-NEO-120 मधील न्यूरोटिसिझमचे सहा पैलू (Johnson, 2014)
पैलू	जास्त गुण कसे दिसतात
चिंता	काळजी करणे, सर्वांत वाईटाची भीती, तणाव जाणवणे
राग	सहज चिडचिड होणे आणि संयम सुटणे
उदासी	दुःखी, निरुत्साही किंवा स्वतःबद्दल निराश वाटणे
संकोच	इतरांमध्ये अवघडल्यासारखे वाटणे किंवा सहज ओशाळणे
अतिरेक	तीव्र इच्छा आणि ओढ आवरणे अवघड जाणे
ताणाखाली कोलमडणे	दबावाखाली भांबावणे आणि घाबरणे

एकच एकंदर गुण असलेल्या दोन व्यक्तींचे पैलू-प्रोफाइल अगदी वेगळे असू शकतात: एक मुख्यतः चिंताग्रस्त, दुसरी मुख्यतः चिडखोर. प्रत्येक पैलू कमी विधानांनी मोजला जात असल्याने पैलू व्यापक वैशिष्ट्यापेक्षा कमी अचूक असतात.^[9] तुमचे गुण कोणते पैलू चालवतात हे पाहायचे असेल, तर आमचा ऐच्छिक सखोल अहवाल ते मोजतो.

नाव असे असले, तरी न्यूरोटिसिझम हे निदान नाही आणि जुन्या वैद्यकीय संज्ञा “न्यूरोसिस”शी त्याचा काही संबंध नाही. प्रत्येक वैशिष्ट्याप्रमाणे हा एक सलग पट्टा आहे ज्यावर प्रत्येकाचे स्थान असते, आणि लोक किरकोळ आव्हानांना तीव्र प्रतिसाद देण्यापासून मोठ्या अडचणींतही कमी प्रतिसाद देण्यापर्यंत वेगवेगळे असतात.^[1] आमच्यासह अनेक चाचण्या उलट्या टोकासाठी अधिक मैत्रीपूर्ण लेबल वापरतात: भावनिक स्थैर्य.

न्यूरोटिसिझम अंतर्मुखतेपासूनही वेगळे आहे. एखादी व्यक्ती अबोल आणि शांत, किंवा बोलकी आणि चिंताग्रस्त असू शकते; दोन्ही वैशिष्ट्ये स्वतंत्रपणे मोजली जातात.^[8] अंतर्मुख विरुद्ध बहिर्मुख पाहा.

काही प्रकार-चाचण्या “-A/-T” प्रत्यय का जोडतात

McCrae आणि Costa यांनी MBTI ची Big Five प्रश्नावलीशी तुलना केली, तेव्हा त्यांना आढळले की MBTI ची चार मापने बहिर्मुखता, खुलेपणा, सौहार्दशीलता आणि कर्तव्यनिष्ठा यांच्याशी जुळतात, पण त्यांपैकी कोणीही न्यूरोटिसिझम पकडत नाही.^[2] त्यामुळे चार-अक्षरी प्रकार एखादी व्यक्ती ताण कसा हाताळते याबद्दल, जे व्यक्तिमत्त्वाच्या सर्वाधिक परिणामकारक परिमाणांपैकी एक आहे, काहीच सांगत नाही.

काही लोकप्रिय ऑनलाइन चाचण्या यावर उपाय म्हणून पाचवे परिमाण जोडतात, जे सहसा -A/-T (assertive विरुद्ध turbulent) प्रत्यय म्हणून मांडले जाते आणि साधारणपणे भावनिक स्थैर्य विरुद्ध न्यूरोटिसिझमसारखे असते. 64 Types भावनिक स्थैर्य सार्वजनिक क्षेत्रातील Big Five विधानांनी थेट मोजते आणि पाचवे अक्षर म्हणून दाखवते:

C (स्थिरचित्त): भावनिक स्थैर्यात लोकसंख्येच्या मध्यगेपेक्षा वर.
R (संवेदनशील): मध्यगेपेक्षा खाली; तुम्हाला भावना तीव्रतेने जाणवतात आणि ताण तुम्ही पटकन ओळखता.

64 Types संकेतात शेवटच्या A चा अर्थ महत्त्वाकांक्षी (कमी प्रामाणिकपणा–नम्रता) आहे, “Assertive” नव्हे. उदाहरणार्थ, INFJ-RA भावनिकदृष्ट्या संवेदनशील आणि प्रतिष्ठेच्या मागे असलेला आहे, तर ESTJ-CM स्थिरचित्त आणि नम्र आहे.

न्यूरोटिसिझम कशाचा अंदाज देते

मानसिक आरोग्य

175 अभ्यासांच्या एका मेटा-विश्लेषणात आढळले की तपासलेल्या प्रत्येक चिंता, नैराश्य आणि व्यसनाच्या निदानाचा संबंध जास्त न्यूरोटिसिझमशी होता, आणि सरासरी परिणाम खूप मोठा होता (Cohen’s d = 1.65). सर्वत्र न्यूरोटिसिझम हा सर्वांत मजबूत सहसंबंधक होता, जरी कमी कर्तव्यनिष्ठाही महत्त्वाची होती.^[3] न्यूरोटिसिझमवरून अनेक शारीरिक आजारांचा आणि आरोग्यसेवेच्या अधिक वापराचाही अंदाज येतो, त्यामुळे संशोधकांनी त्याचे वर्णन सार्वजनिक आरोग्यासाठी अतिशय महत्त्वाचे वैशिष्ट्य असे केले आहे.^[1]

स्वास्थ्य

जीवन-समाधान आणि आनंदासह, कमी व्यक्तिनिष्ठ स्वास्थ्याच्या सर्वांत मजबूत व्यक्तिमत्त्व-निदर्शकांपैकी न्यूरोटिसिझम एक आहे.^[10]

काम

एका मेटा-विश्लेषणात नोकरीतील समाधानाशी न्यूरोटिसिझमचा सर्वांत मजबूत वैशिष्ट्य-सहसंबंध होता (−0.29),^[4] नेतृत्वाशी त्याचा −0.24 सहसंबंध होता,^[11] आणि बालपणापासून निवृत्तीपर्यंत लोकांचा पाठपुरावा केलेल्या एका अभ्यासात त्यावरून कमी उत्पन्न आणि कमी व्यावसायिक दर्जाचा अंदाज आला.^[12]

नाती

ज्यांच्या जोडीदारांचे न्यूरोटिसिझम कमी असते ते नात्यात जास्त समाधान नोंदवतात,^[5] आणि जोडप्यांवरील 43 अभ्यासांच्या एकत्रित विश्लेषणात नकारात्मक भावना आणि नैराश्य हे नात्याच्या गुणवत्तेच्या सर्वोच्च वैयक्तिक निदर्शकांपैकी होते.^[13]

हे अनेक लोकांमधील सरासरी संबंध आहेत. न्यूरोटिसिझमचे जास्त गुण म्हणजे निदान नव्हे, आणि जास्त गुण असलेले अनेक लोक परिपूर्ण, यशस्वी आयुष्य जगतात. तुम्ही चिंता किंवा उदासीशी झगडत असाल, तर डॉक्टर किंवा परवानाधारक मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाशी बोला.

या वैशिष्ट्याचे सर्वोत्तम परीक्षक तुम्हीच आहात

न्यूरोटिसिझमसाठी स्व-अहवाल विशेष मौल्यवान आहेत. स्व-मूल्यमापनाची मित्र आणि अनोळखी लोकांच्या मूल्यमापनाशी, वर्तनाच्या मापनांच्या आधारे, तुलना करणाऱ्या एका अभ्यासात न्यूरोटिसिझमशी संबंधित वैशिष्ट्यांची सर्वोत्तम परीक्षक व्यक्ती स्वतःच होती, बहुधा कारण काळजी आणि चिंता इतरांना दिसणे अवघड असते.^[14] अशा कमी दिसणाऱ्या वैशिष्ट्यांबद्दल जवळचे मित्र आणि कुटुंबीय जवळीक वाढते तसे अधिक अचूक होतात.^[15]

व्यावहारिक टीप

बाहेरून शांत म्हणजे आतूनही शांत असे नाही. तुमचे गुण स्थिरचित्त (C) असतील, तर जवळच्या लोकांवर किती ताण आहे याचा अंदाज बांधण्याऐवजी त्यांना विचारा. तुमचे गुण संवेदनशील (R) असतील, तर इतरांना दिसते त्यापेक्षा जास्त ओझे तुम्ही वाहत असू शकता; ते सांगा.

भावनिक स्थैर्य बदलू शकते

सर्व व्यापक वैशिष्ट्यांपैकी भावनिक स्थैर्य कदाचित सर्वाधिक बदलण्याजोगे आहे:

वयानुसार: सरासरीने प्रौढपणात भावनिक स्थैर्य वाढते, विशेषतः सुमारे 20 ते 40 दरम्यान.^[7]
थेरपीने: 207 हस्तक्षेप-अभ्यासांच्या एका आढाव्यात, सरासरी 24 आठवड्यांत भावनिक स्थैर्य हे सर्वाधिक बदललेले वैशिष्ट्य होते. थेरपीच्या विशिष्ट प्रकाराने फारसा फरक पडला नाही, आणि चिंतेसाठी उपचार घेतलेले रुग्ण सर्वाधिक बदलले.^[6]
थेट उपचाराने: वैद्यकीय संशोधकांनी असा युक्तिवाद केला आहे की न्यूरोटिसिझम अनेक चिंता आणि मूडच्या विकारांच्या मुळाशी असते आणि एकेका निदानाऐवजी त्यावरच थेट उपचार करता येऊ शकतात.^[16]
जाणीवपूर्वक प्रयत्नाने: एखादे वैशिष्ट्य बदलण्याची उद्दिष्टे ठरवणाऱ्या, आणि विशिष्ट जर–तर योजना वापरणाऱ्या लोकांमध्ये 16 आठवड्यांत मोजता येईल असा बदल दिसला.^[17] तीन महिन्यांच्या कोचिंग ॲपने असे वैशिष्ट्य-बदल घडवले जे मित्र आणि कुटुंबीयांनाही जाणवले.^[18]

अधिक तपशील तुमचा व्यक्तिमत्त्व प्रकार बदलू शकतो का? मध्ये.

तुमचे गुण संवेदनशील असतील तर व्यावहारिक उपाय

खालील गोष्टी वरील अभ्यासांचे निष्कर्ष नसून व्यावहारिक सूचना आहेत. त्या वाजवी, कमी धोक्याच्या सुरुवातीच्या गोष्टी आहेत.

व्यावहारिक टीप: मूलभूत गोष्टी भक्कम करा

दुर्लक्ष केल्यास ताण वाढवणाऱ्या मूलभूत गोष्टी जपा: झोप, नियमित शारीरिक हालचाल, आणि झोपण्यापूर्वी स्क्रीनपासून दूर वेळ.

व्यावहारिक टीप: काळजी कागदावर उतरवा

एखादी काळजी, तिच्या बाजूचा आणि विरोधातील पुरावा, आणि पुढची ठोस पायरी लिहून काढा. अशा रचनाबद्ध पद्धती अनेक थेरपींचा मुख्य भाग आहेत.

व्यावहारिक टीप: वातावरण निवडा

नोकऱ्यांमध्ये, अंदाज बांधता येणारे काम, कामाच्या ओझ्यावर नियंत्रण आणि आधार देणारा व्यवस्थापक यांना तुम्ही एरवी द्याल त्यापेक्षा जास्त महत्त्व द्या. ते रोजचे ताणकारक घटक कमी करतात.

व्यावहारिक टीप: गरज असेल तेव्हा योग्य मदत घ्या

चिंता किंवा उदासी सतत असेल किंवा जीवनात अडथळा आणत असेल, तर व्यावसायिक मदत घ्या. थेरपी इतर कोणत्याही वैशिष्ट्यापेक्षा हे वैशिष्ट्य जास्त बदलते.^[6]

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

न्यूरोटिसिझम हा मानसिक आजार आहे का?

नाही. हे सामान्य व्यक्तिमत्त्व-वैशिष्ट्य आहे ज्यावर प्रत्येकाचे स्थान असते. जास्त पातळीचा संबंध चिंता आणि नैराश्याच्या विकारांच्या अधिक धोक्याशी आहे, पण गुण म्हणजे निदान नव्हे.^[1]^[3]

व्यक्तिमत्त्व प्रकारांमधील -A आणि -T यांत काय फरक आहे?

काही लोकप्रिय चाचण्यांमध्ये -A (assertive) आणि -T (turbulent) हे जोडलेले परिमाण आहे, जे साधारणपणे भावनिक स्थैर्य विरुद्ध न्यूरोटिसिझमसारखे असते, आणि MBTI ची चार अक्षरे ते मोजत नाहीत.^[2] 64 Types मध्ये त्याच्याशी समकक्ष अक्षर C (स्थिरचित्त) किंवा R (संवेदनशील) आहे.

न्यूरोटिसिझम कमी करता येते का?

हो, सरासरीने. वयानुसार ते कमी होण्याचा कल असतो,^[7] आणि थेरपीने सर्वाधिक बदलणारे वैशिष्ट्य हेच आहे.^[6]

जास्त भावनिक स्थैर्य नेहमीच चांगले असते का?

सरासरीने त्याचा संबंध अधिक चांगले स्वास्थ्य, नोकरीतील समाधान आणि नात्यांच्या परिणामांशी आहे.^[10]^[4]^[5] मुख्य सावधगिरी परस्परसंबंधांबद्दल आहे: अतिशय शांत लोक इतरांवरील ताण कमी लेखू शकतात.

संदर्भ

Lahey, B. B. (2009). Public health significance of neuroticism. American Psychologist, 64(4), 241–256.
McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1989). Reinterpreting the Myers-Briggs Type Indicator from the perspective of the five-factor model of personality. Journal of Personality, 57(1), 17–40.
Kotov, R., Gamez, W., Schmidt, F., & Watson, D. (2010). Linking "big" personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(5), 768–821.
Judge, T. A., Heller, D., & Mount, M. K. (2002). Five-factor model of personality and job satisfaction: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 87(3), 530–541.
Malouff, J. M., Thorsteinsson, E. B., Schutte, N. S., Bhullar, N., & Rooke, S. E. (2010). The five-factor model of personality and relationship satisfaction of intimate partners: A meta-analysis. Journal of Research in Personality, 44(1), 124–127.
Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R., & Hill, P. L. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117–141.
Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
Goldberg, L. R. (1992). The development of markers for the Big-Five factor structure. Psychological Assessment, 4(1), 26–42.
Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.
Steel, P., Schmidt, J., & Shultz, J. (2008). Refining the relationship between personality and subjective well-being. Psychological Bulletin, 134(1), 138–161.
Judge, T. A., Bono, J. E., Ilies, R., & Gerhardt, M. W. (2002). Personality and leadership: A qualitative and quantitative review. Journal of Applied Psychology, 87(4), 765–780.
Judge, T. A., Higgins, C. A., Thoresen, C. J., & Barrick, M. R. (1999). The Big Five personality traits, general mental ability, and career success across the life span. Personnel Psychology, 52(3), 621–652.
Joel, S., Eastwick, P. W., Allison, C. J., et al. (2020). Machine learning uncovers the most robust self-report predictors of relationship quality across 43 longitudinal couples studies. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117(32), 19061–19071.
Vazire, S. (2010). Who knows what about a person? The self–other knowledge asymmetry (SOKA) model. Journal of Personality and Social Psychology, 98(2), 281–300.
Connelly, B. S., & Ones, D. S. (2010). An other perspective on personality: Meta-analytic integration of observers’ accuracy and predictive validity. Psychological Bulletin, 136(6), 1092–1122.
Barlow, D. H., Sauer-Zavala, S., Carl, J. R., Bullis, J. R., & Ellard, K. K. (2014). The nature, diagnosis, and treatment of neuroticism: Back to the future. Clinical Psychological Science, 2(3), 344–365.
Hudson, N. W., & Fraley, R. C. (2015). Volitional personality trait change: Can people choose to change their personality traits? Journal of Personality and Social Psychology, 109(3), 490–507.
Stieger, M., Flückiger, C., Rüegger, D., Kowatsch, T., Roberts, B. W., & Allemand, M. (2021). Changing personality traits with the help of a digital personality change intervention. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(8), e2017548118.

आम्ही मार्गदर्शक कसे लिहितो: प्रत्येक संशोधन-दावा प्रकाशित स्रोताचा संदर्भ देतो, परिणामाचा आकार प्रकाशित झाल्याप्रमाणेच दिला जातो, आणि पुराव्यापलीकडचा सल्ला व्यावहारिक टीप म्हणून दाखवला जातो. आमची कार्यपद्धती पाहा. चूक आढळली? ईमेल करा: [email protected].