MBTI वैज्ञानिकदृष्ट्या वैध आहे का? संशोधन प्रत्यक्षात काय सांगते

64 Types टीम · अद्ययावत २८ ऑक्टोबर, २०२६ · 6 मिनिटांचे वाचन · 15 प्रकाशित स्रोत

अंशतः. Myers-Briggs Type Indicator (MBTI) मागची चार मापने लोकांमधील खरे, मोजता येणारे फरक मोजतात: स्वतंत्र संशोधनात ती Big Five मधील चार व्यक्तिमत्त्व-वैशिष्ट्यांशी जवळून जुळतात आणि बऱ्यापैकी सुसंगत गुण देतात.^[1]^[2] पुरावा ज्याला आधार देत नाही ती म्हणजे लोक 16 वेगळ्या प्रकारांत विभागले जातात ही मध्यवर्ती कल्पना. गुण सलग असतात आणि मध्याजवळ गोळा होतात, त्यामुळे अनेक लोक विभाजन-रेषेजवळ असतात आणि पुन्हा चाचणी दिल्यावर त्यांना वेगळा प्रकार मिळू शकतो.^[3]^[4] MBTI मानसशास्त्रातील सर्वाधिक अभ्यासलेल्या वैशिष्ट्यांपैकी एक, भावनिक स्थैर्य, सोडूनही देते.^[1]

हा मार्गदर्शक लेख काय टिकते आणि काय टिकत नाही हे वेगळे करतो, तरीही ही चाचणी इतकी अचूक का वाटते ते समजावतो, आणि प्रकारांच्या भाषेने दिशाभूल न होता ती कशी वापरावी ते दाखवतो.

MBTI काय मोजण्याचा दावा करते

MBTI ही Katharine Briggs आणि Isabel Briggs Myers यांनी Carl Jung यांच्या मानसशास्त्रीय प्रकारांच्या सिद्धांतावरून विकसित केली. ती लोकांना चार दुहेरी पसंतींवर विभागते: बहिर्मुखता किंवा अंतर्मुखता (E/I), संवेदन किंवा अंतःप्रेरणा (S/N), विचार किंवा भावना (T/F), आणि निर्णय किंवा आकलन (J/P). प्रत्येक जोडीतील एक अक्षर एकत्र केल्यावर 16 चार-अक्षरी प्रकार मिळतात, उदा. INTJ किंवा ESFP.

इथे दोन अगदी वेगळे दावे एकत्र बांधलेले आहेत, आणि त्यांचे स्वतंत्रपणे मूल्यमापन करणे उपयोगी ठरते:

मापनाचा दावा: चार मापने लोकांमधील स्थिर, अर्थपूर्ण फरक पकडतात.
प्रकारविभागणीचा दावा: लोक 16 गुणात्मकदृष्ट्या वेगळ्या प्रकारांचे असतात, प्रत्येकाची मानसिक “फंक्शन्स”ची स्वतःची ठरलेली रचना असते, आणि तुमचा प्रकार म्हणजे तुमच्याकडे असलेले गुण नव्हेत, तर तुम्ही आहात ते.

या दोन दाव्यांवर संशोधनाचा निर्णय अगदी वेगळा आहे.

काय टिकते: चार मापने खरी वैशिष्ट्ये मोजतात

MBTI ची सर्वाधिक प्रभावी स्वतंत्र तपासणी म्हणजे Big Five मॉडेलचे दोन मुख्य शिल्पकार Robert McCrae आणि Paul Costa यांचा 1989 चा अभ्यास. त्यांनी 468 प्रौढांना MBTI आणि NEO Personality Inventory दोन्ही दिले, स्व-अहवाल आणि सहकाऱ्यांनी दिलेले गुण वापरून. MBTI चे प्रत्येक मापन Big Five मधील वेगळ्या वैशिष्ट्याशी सहसंबंधित होते: E/I बहिर्मुखतेशी, S/N अनुभवांप्रति खुलेपणाशी, T/F सौहार्दशीलतेशी आणि J/P कर्तव्यनिष्ठेशी. पहिले दोन संबंध मजबूत आणि शेवटचे दोन मध्यम होते. लेखकांचा निष्कर्ष होता की MBTI “सामान्य व्यक्तिमत्त्वाच्या पाच प्रमुख परिमाणांपैकी चारचे पैलू खरोखर मोजते”.^[1] एका ब्रिटिश अभ्यासालाही हीच एकंदर रचना आढळली.^[5]

गुणांची सुसंगतताही समाधानकारक आहे. प्रकाशित MBTI अभ्यासांमध्ये नोंदवलेल्या विश्वसनीयतेच्या अंदाजांच्या एका मेटा-विश्लेषणात आढळले की ही मापने सहसा मजबूत अंतर्गत सुसंगतता आणि पुन्हा-चाचणी विश्वसनीयता असलेले गुण देतात, जरी मूल्ये अभ्यासानुसार बदलत होती.^[2]

म्हणजे अक्षरे यादृच्छिक नाहीत. तुमचे गुण स्पष्टपणे अंतर्मुखतेकडे असतील, तर तुम्ही सरासरीने बहुतेक लोकांपेक्षा खरोखर शांत आणि सामाजिकदृष्ट्या कमी ठाम असता, आणि हा फरक इतर साधनांनी मोजता येतो व तुम्हाला ओळखणाऱ्या लोकांना दिसतो.

व्यावहारिक टीप

MBTI च्या प्रत्येक अक्षराला Big Five वैशिष्ट्याचे ढोबळ मापन समजा. एवढ्या एका भाषांतराने वैशिष्ट्ये प्रत्यक्षात कशाचा अंदाज देतात यावरील दशकांचे संशोधन खुले होते. आमचा MBTI विरुद्ध Big Five हा मार्गदर्शक लेख ही जुळणी टप्प्याटप्प्याने समजावतो.

काय टिकत नाही: 16 वेगळे प्रकार

प्रत्येक मापनावर लोक खरोखर दोन प्रकारांचे असते, तर गुण दोन उंचवट्यांमध्ये गोळा झाले असते, आणि मध्ये फार कमी लोक असते. डेटा असे दाखवत नाही. McCrae आणि Costa यांना “MBTI खरोखर द्विभाजित पसंती किंवा गुणात्मकदृष्ट्या वेगळे प्रकार मोजते या मताला कोणताही आधार” आढळला नाही; त्याऐवजी हे साधन चार तुलनेने स्वतंत्र, सलग परिमाणे मोजते.^[1]

दोन उंचवटे असलेल्या (द्विशिखर) MBTI गुण-वितरणांचे आधीचे अहवाल नंतर एका तांत्रिक त्रुटीमुळे असल्याचे दिसून आले. Bess आणि Harvey यांनी सुमारे 12,000 लोकांचे गुण आधुनिक item response theory ने आणि पुरेशा गणनात्मक अचूकतेने पुन्हा काढले, तेव्हा द्विशिखरता नाहीशी झाली आणि वितरणे “ठळकपणे मध्यकेंद्री” झाली: बहुतेक लोकांचे गुण मध्याजवळ होते.^[3]

हे महत्त्वाचे आहे, कारण मध्यकेंद्री वितरणाच्या मध्यावर ठेवलेली विभाजन-रेषा सर्वाधिक गर्दीचा भागच विभागते. एका उत्तराने वेगळ्या असलेल्या दोन व्यक्तींना विरुद्ध अक्षरे मिळू शकतात, तर एकाच बाजूच्या विरुद्ध टोकांवर असलेल्या दोन व्यक्तींना एकच अक्षर मिळते.

एकच अक्षर, अगदी वेगळ्या व्यक्ती (बहिर्मुखतेतील उदाहरणादाखल पर्सेंटाइल)
व्यक्ती	बहिर्मुखतेचे पर्सेंटाइल	चार-अक्षरी लेबल	वास्तव
A	49	I	जवळजवळ अगदी सरासरी
B	51	E	जवळजवळ अगदी सरासरी
C	97	E	A किंवा B पेक्षा कितीतरी जास्त बोलका

इथे A आणि B व्यवहारात सारखेच आहेत, तरीही एक “अंतर्मुख” आणि दुसरा “बहिर्मुख” ठरतो, तर B आणि C खूप दूर असूनही एकच अक्षर वाटून घेतात. सलग गुण ही समस्या टाळतात.

पुन्हा चाचणी दिल्यावर अनेकांना वेगळा प्रकार का मिळतो

चाचणी दोनदा देऊन वेगळा चार-अक्षरी संकेत मिळणे हा सर्वसामान्य अनुभव आहे. MBTI च्या आढाव्यांनी वर्गीकरणाच्या या अस्थिरतेला प्रकार-सूत्राचा अर्थ लावताना सावधगिरी बाळगण्याचे मोठे कारण म्हणून अधोरेखित केले आहे.^[4]

अस्थिरता थेट मध्यकेंद्री वितरणातून येते. प्रत्येक चाचणी-गुणात थोडी मापन-त्रुटी असते. विभाजन-बिंदूजवळ असलेल्या व्यक्तीसाठी ही छोटी त्रुटीही अक्षर उलटायला पुरेशी असते. आणि प्रकारासाठी चारही अक्षरे जुळावी लागत असल्याने, किमान एक अक्षर उलटण्याची शक्यता कोणत्याही एका मापनाच्या शक्यतेपेक्षा कितीतरी जास्त असते. विश्वसनीय मापनेही अस्थिर प्रकार देऊ शकतात.

खऱ्या बदलाचाही वाटा असतो. सरासरीने, विशी ते चाळिशी दरम्यान लोक अधिक कर्तव्यनिष्ठ, अधिक भावनिकदृष्ट्या स्थिर आणि सामाजिकदृष्ट्या अधिक प्रभावी होतात,^[6] त्यामुळे 19 व्या वर्षी सीमारेषेवर असलेले J/P अक्षर 35 व्या वर्षी स्थिरावू शकते. पुराव्यासाठी तुमचा व्यक्तिमत्त्व प्रकार बदलू शकतो का? पाहा.

MBTI काय सोडून देते

McCrae आणि Costa यांच्या डेटामध्ये, Big Five मधील पाचवे वैशिष्ट्य, न्यूरोटिसिझम (त्याचे उलटे टोक म्हणजे भावनिक स्थैर्य), MBTI च्या चारपैकी कोणत्याही मापनाने पकडले नाही.^[1] ही मोठी उणीव आहे. न्यूरोटिसिझमचा चिंता आणि नैराश्याच्या विकारांशी मजबूत संबंध आहे,^[7] आणि नोकरीतील समाधानाशी सर्वाधिक मजबूत (नकारात्मक) संबंध असलेले Big Five वैशिष्ट्य हेच आहे.^[8]

व्यक्तिमत्त्व-शब्दसंग्रहाच्या विविध भाषांतील अभ्यासांना सहावा व्यापक घटकही आढळला आहे, प्रामाणिकपणा–नम्रता, ज्यात प्रांजळपणा, न्याय्यपणा, लोभ टाळणे आणि विनय येतात.^[9] तो Big Five च्या पलीकडेही नैतिक आणि सहकार्यशील वर्तनाचा अंदाज देतो,^[10]^[11] आणि MBTI किंवा Big Five यांपैकी कोणीही तो थेट मोजत नाही. आमचा प्रामाणिकपणा–नम्रतेवरील मार्गदर्शक लेख हे वैशिष्ट्य समजावतो.

कॉग्निटिव्ह फंक्शन्सचे काय?

अनेक ऑनलाइन प्रकार-समुदाय अक्षरांचा अर्थ Jung च्या “कॉग्निटिव्ह फंक्शन्स”मधून (उदा. “अंतर्मुख अंतःप्रेरणा”) लावतात, जी प्रत्येक प्रकारासाठी ठरलेल्या क्रमाने रचलेली असतात. McCrae आणि Costa यांचा निष्कर्ष होता की त्यांचा डेटा सूचित करतो की Jung चा सिद्धांत “एकतर चुकीचा आहे किंवा MBTI ने त्याचे अपुरे कार्यान्वयन केले आहे, आणि तो MBTI चा अर्थ लावण्यासाठी भक्कम आधार देऊ शकत नाही”.^[1] फंक्शन्सची ही रचना मुख्य प्रवाहातील व्यक्तिमत्त्व-संशोधनाचा भाग नाही, आणि आम्ही ती वापरत नाही.

तरीही ती इतकी अचूक का वाटते

एखादे वर्णन तुम्हाला लागू होते असे वाटणे हा चाचणी वैध असल्याचा कमकुवत पुरावा आहे. 1949 मधील एका प्रसिद्ध प्रात्यक्षिकात, मानसशास्त्रज्ञ Bertram Forer यांनी विद्यार्थ्यांना वैयक्तिक वाटणारी प्रोफाइल दिली. प्रत्येकाला तोच मजकूर मिळाला होता, जो मुख्यतः रस्त्यावरील दुकानात मिळणाऱ्या ज्योतिष-पुस्तकातून गोळा केला होता, आणि विद्यार्थ्यांनी त्याला स्वतःचे अतिशय चांगले वर्णन म्हणून गुण दिले.^[12] नंतरच्या आढाव्यांनी दाखवले की असा अभिप्राय अनुकूल, संदिग्ध आणि व्यक्तीसाठी खास तयार केलेला म्हणून सादर केला की तो स्वीकारला जाण्याचे प्रमाण वाढते.^[13]

प्रकारांची वर्णने बहुतेक सकारात्मक, सर्वसाधारण शब्दांत लिहिलेली आणि “तुमचा” प्रकार म्हणून दिलेली असतात, आणि हाच या परिणामाचा फॉर्म्युला आहे. यामुळे मूळ मापने निरर्थक ठरत नाहीत, पण तुम्हाला जाणवणारी ओळख हा प्रश्न निकाली काढू शकत नाही. अधिक माहिती व्यक्तिमत्त्व चाचण्या अचूक असतात का? मध्ये.

प्रकारांची भाषा समजूतदारपणे कशी वापरावी

व्यावहारिक टीप: तीव्रता वाचा

फक्त अक्षरे नव्हे, तुमचे गुण पाहा. ठाम पसंती (मध्यापासून दूर) काहीतरी सांगते; सीमारेषेवरची पसंती मुख्यतः एवढेच सांगते की तुम्ही त्या वैशिष्ट्यात सरासरी आहात.

व्यावहारिक टीप: पणाला कमी लावा

प्रकाराचा वापर संवाद आणि आत्मचिंतनासाठी करा, इतर लोकांबद्दल निर्णय घेण्यासाठी नव्हे. Pittenger यांनी इशारा दिला होता की हे साधन त्याचे पुरस्कर्ते करत असलेल्या अनेक दाव्यांना आधार देत नसेल,^[4] आणि नोकरीतील कामगिरीवरील संशोधन Big Five सारख्या वैशिष्ट्य-मापनांवर उभे आहे.^[14]

व्यावहारिक टीप: कायमची लेबले टाळा

एखादी गोष्ट तुम्ही करू शकत नाही याचे कारण म्हणून प्रकार वापरू नका. वैशिष्ट्ये आयुष्यभर सरकतात, आणि जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी मोजता येईल असा बदल होतो.^[6]^[15]

64 Types या समस्या कशा हाताळते

लोकांना ओळखीची चार अक्षरे उपयोगी वाटतात म्हणून आम्ही ती ठेवतो, पण प्रत्येक अक्षर सार्वजनिक क्षेत्रातील संशोधन-विधानांनी सलग Big Five वैशिष्ट्य म्हणून मोजतो, सुमारे 20,000 खऱ्या उत्तरांच्या तुलनेत तुमचे पर्सेंटाइल दाखवतो, आणि सरासरीपासून 10 गुणांच्या आत असलेले कोणतेही वैशिष्ट्य सीमारेषेवर म्हणून दाखवतो, पुन्हा चाचणी दिल्यास मिळू शकणाऱ्या संकेतासह. आम्ही सुटलेली दोन वैशिष्ट्येही जोडतो, भावनिक स्थैर्य (C/R) आणि प्रामाणिकपणा–नम्रता (M/A), ज्यामुळे 2⁶ = 64 प्रकार होतात. तपशील आमच्या विज्ञान पानावर आणि 64 Types चाचणी कशी काम करते मध्ये आहेत.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

MBTI हे छद्मविज्ञान आहे का?

पूर्णपणे नाही. तिची चार मापने Big Five मधील चार चांगल्या प्रकारे सिद्ध झालेल्या वैशिष्ट्यांशी सहसंबंधित आहेत आणि त्यांची विश्वसनीयता स्वीकारार्ह आहे.^[1]^[2] कमकुवत भाग म्हणजे लोक 16 वेगळ्या प्रकारांत विभागले जातात हा दावा, ज्याला गुणांची वितरणे आधार देत नाहीत.^[3]

MBTI पुन्हा दिल्यावर मला वेगळा प्रकार का मिळाला?

बहुधा तुम्ही किमान एका मापनावर मध्याजवळ आहात म्हणून. गुण मध्यबिंदूभोवती गोळा होतात, त्यामुळे छोट्या मापन-त्रुटीनेही अक्षर उलटू शकते, आणि चार अक्षरे असल्याने किमान एक उलटण्याची शक्यता वाढत जाते.^[3]^[4]

16Personalities म्हणजेच MBTI का?

नाही. 16Personalities ही दुसऱ्या कंपनीची स्वतंत्र मोफत ऑनलाइन चाचणी आहे, जी सारखेच चार-अक्षरी संकेत वापरते. अधिकृत MBTI हे वेगळे साधन आहे. दोन्हींपैकी कोणालाही संशोधन-दर्जाच्या Big Five मापनासारखे समजू नये.

नोकरभरतीसाठी नियोक्त्यांनी MBTI वापरावी का?

व्यक्तिमत्त्व आणि नोकरीतील कामगिरी यांना जोडणारे संशोधन Big Five सारख्या वैशिष्ट्य-मापनांवर आधारित आहे, ज्यात सर्व व्यवसायांमध्ये कर्तव्यनिष्ठा हा सर्वांत सातत्यपूर्ण निदर्शक आहे.^[14] प्रकारांची लेबले यातील बरीच माहिती टाकून देतात, त्यामुळे ती निवडीच्या निर्णयांसाठी कमकुवत आधार आहेत.

संदर्भ

McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1989). Reinterpreting the Myers-Briggs Type Indicator from the perspective of the five-factor model of personality. Journal of Personality, 57(1), 17–40.
Capraro, R. M., & Capraro, M. M. (2002). Myers-Briggs Type Indicator score reliability across studies: A meta-analytic reliability generalization study. Educational and Psychological Measurement, 62(4), 590–602.
Bess, T. L., & Harvey, R. J. (2002). Bimodal score distributions and the Myers-Briggs Type Indicator: Fact or artifact? Journal of Personality Assessment, 78(1), 176–186.
Pittenger, D. J. (2005). Cautionary comments regarding the Myers-Briggs Type Indicator. Consulting Psychology Journal: Practice and Research, 57(3), 210–221.
Furnham, A. (1996). The big five versus the big four: The relationship between the Myers-Briggs Type Indicator (MBTI) and NEO-PI five factor model of personality. Personality and Individual Differences, 21(2), 303–307.
Roberts, B. W., Walton, K. E., & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
Kotov, R., Gamez, W., Schmidt, F., & Watson, D. (2010). Linking "big" personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(5), 768–821.
Judge, T. A., Heller, D., & Mount, M. K. (2002). Five-factor model of personality and job satisfaction: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 87(3), 530–541.
Ashton, M. C., Lee, K., Perugini, M., Szarota, P., de Vries, R. E., Di Blas, L., Boies, K., & De Raad, B. (2004). A six-factor structure of personality-descriptive adjectives: Solutions from psycholexical studies in seven languages. Journal of Personality and Social Psychology, 86(2), 356–366.
Pletzer, J. L., Bentvelzen, M., Oostrom, J. K., & de Vries, R. E. (2019). A meta-analysis of the relations between personality and workplace deviance: Big Five versus HEXACO. Journal of Vocational Behavior, 112, 369–383.
Thielmann, I., Spadaro, G., & Balliet, D. (2020). Personality and prosocial behavior: A theoretical framework and meta-analysis. Psychological Bulletin, 146(1), 30–90.
Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118–123.
Furnham, A., & Schofield, S. (1987). Accepting personality test feedback: A review of the Barnum effect. Current Psychology, 6(2), 162–178.
Barrick, M. R., & Mount, M. K. (1991). The Big Five personality dimensions and job performance: A meta-analysis. Personnel Psychology, 44(1), 1–26.
Hudson, N. W., & Fraley, R. C. (2015). Volitional personality trait change: Can people choose to change their personality traits? Journal of Personality and Social Psychology, 109(3), 490–507.

आम्ही मार्गदर्शक कसे लिहितो: प्रत्येक संशोधन-दावा प्रकाशित स्रोताचा संदर्भ देतो, परिणामाचा आकार प्रकाशित झाल्याप्रमाणेच दिला जातो, आणि पुराव्यापलीकडचा सल्ला व्यावहारिक टीप म्हणून दाखवला जातो. आमची कार्यपद्धती पाहा. चूक आढळली? ईमेल करा: [email protected].